ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿੰਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੋਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਹਮੇਸਾਂ ਦੋ ਸੱਤਾਵਾਂ ਧਰਮ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲੋਂ ਕੁਰਸੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫਰਜ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ । ਕੁਰਸੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਹੀਲਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾਂ ਜਾਇਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ । ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੱਤਾ ਲਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕੁਰਸੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਜਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਂਹੀਂ ਹੀ ਇਸਦੇ ਸਾਹ ਅਸਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੇ ਚੱਲਕੇ ਕੁਰਸੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ । ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਰਸੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ।
ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਹਮੇਸਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈਂਦਾਂ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਫਲਸਫਾ ਹਮੇਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਰਾਂਹੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਪੱਧਰ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਪਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਖਾਂਦੀਂ ਹੋਣੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰਕ ਲੋਕ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬਦ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਤਦ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਿਰਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਗਣੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਢੇਰ ਲਵਾ ਲੈਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸਵਾਸ ਦਾ ਕਤਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਲੇ ਆਪ ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਦੇ ਹਨ । ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਬਣਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਦੋਗਲੇ ਹੀ ਆਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਫਤਾਰ ਕਾ ਗਾਜੀ ਬਨ ਤੋ ਗਿਆ ਕਿਰਦਾਰ ਕਾ ਗਾਜੀ ਬਨ ਨਾ ਸਕਾ ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰਕ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਸਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇਂ ਸੋ ਮੁਢੋਂ ਘੁੱਥੀ ਡੂੰਮਣੀ ਗਾਵੈ ਆਲ ਪਤਾਲ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿੰਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਬਦ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੱਚ ਘਰੜ ਗਿਆਨ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਰੌਸਨੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਤੁਰਕ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤਹਾਂ ਧਰਮ ਜਹਾਂ ਝੂਠ ਤਹਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਸਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤਦ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਪਰਚਾਰਕ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਗਰਮੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਠੰਡ ਬਖਸਣਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਗਤੀ ਦੇਣਾਂ ਆਦਿ । ਸੋ ਧਰਮ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ । ਚੋਰਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ , ਰਾਜਨੀਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਧਰਮ ਚੰਗਾਂ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਦੋਨੋਂ ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ । ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਂ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਤਾਂ ਆਚਰਣ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਭੇਖ ਦਿਖਾਵੈ ਜਗਤ ਕੋ ਲੋਗਨ ਕੋ ਬੱਸ ਕੀਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਠੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕਲ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਠੱਗ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਹਨ ।
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਆਚਰਣ ਰਾਂਹੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿੰਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ,ਮੁਹੰਮਦ ਸਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ , ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਸਨ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ,ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ , ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣ ਗਿਣਤ ਸਹੀਦ ਲੋਕ ਹਨ । ਇੰਹਨਾਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਦ ਵਕਤ ਆਇਆ ਤਦ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ । ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਚਾਰ ਯੁੱਧ ਸਿਰਫ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ । ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਗਿਣਤੀਆਂ ਰਾਂਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਜਸੱਤਾ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰਨਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ । ਵਰਤਮਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਕੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿੰਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ। ਅਸਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਝੱਟ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਹਨ । ਧਾਰਮਿਕ ਚੋਗੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਅੰਗ ਝੂਠੇ ਪਰਚਾਰਕ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੋਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ । ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਪਾਂਧੀਂ ਲੋਕ ਹੀ ਧਰਮੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਮੇਸਾਂ ਕਿਰਤ ਦੇ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ । ਪਾਪ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਪਾਂਧੀਂ ਲੋਕ ਝੂਠ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਕੇ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੱਗੀਆਂ ,ਸਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅਸਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਪਰਚਾਰਕ ਹਮੇਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਪਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਹੀ ਝੂਠੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਕਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਜਾਣਾਂ ਵੀ ਸੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ।
